NGUYÊN PHI Ỷ LAN – BIỂU TƯỢNG TRÍ TUỆ VÀ BẢN LĨNH PHỤ NỮ VIỆT NAM

Trong lịch sử Việt Nam, Nguyên phi Ỷ Lan là hình tượng tiêu biểu cho trí tuệ và bản lĩnh của người phụ nữ. Từ một cô gái thôn quê, bà trở thành Nguyên phi của vua Lý Thánh Tông, sau này là Linh Nhân Hoàng thái hậu, từng hai lần thay vua điều hành đất nước. Nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, câu chuyện về cuộc đời và sự nghiệp của bà là dịp tôn vinh những đóng góp to lớn của phụ nữ đối với lịch sử, văn hóa và sự phát triển của dân tộc.

Nguyên phi Ỷ Lan vốn là người họ Lê, quê ở hương Thổ Lỗi, sau đổi thành hương Siêu Loại, thuộc vùng Gia Lâm, Hà Nội ngày nay. Theo dân gian, trong một lần vua Lý Thánh Tông đi qua vùng Thổ Lỗi, nhà vua chú ý đến một cô gái vẫn bình thản đứng tựa bên gốc cây lan giữa đám đông đang đón xem xa giá. Cảm mến vẻ đẹp và cách ứng đối của cô gái, nhà vua đưa bà vào cung và ban tên Ỷ Lan.

Từ một cô gái thôn quê bước vào hoàng cung, Ỷ Lan từng bước khẳng định mình bằng trí thông minh, tinh thần ham học hỏi và sự am hiểu sâu sắc về chính sự. Dấu ấn nổi bật nhất trong cuộc đời bà nằm ở tài chính trị, thể hiện qua hai lần nhiếp chính điều hành đất nước.

Năm 1069, khi vua Lý Thánh Tông thân chinh đánh Chiêm Thành, Nguyên phi Ỷ Lan được giao ở lại kinh đô trông coi chính sự. Trong thời gian nhà vua vắng mặt, bà đã đảm đương công việc triều đình, góp phần duy trì sự ổn định của đất nước. Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”: “Trận này vua đánh Chiêm Thành mãi không được, đem quân về đến châu Cư Liên, nghe tin Nguyên Phi giúp việc nội trị, lòng dân cảm hóa hòa hợp, trong cõi vững vàng, tôn sùng Phật giáo, dân gọi là bà Quan Âm, vua nói: “Nguyên phi là đàn bà còn làm được như thế, ta là nam nhi lại chẳng được việc gì hay sao?”. Sự kiện này cho thấy sự tin tưởng của nhà vua đối với năng lực chính sự của Nguyên phi Ỷ Lan, đồng thời khẳng định vai trò của bà trong đời sống chính trị triều Lý.

Năm 1072, vua Lý Thánh Tông qua đời, hoàng thái tử Càn Đức lên ngôi khi còn nhỏ tuổi, tức vua Lý Nhân Tông. Sau những biến động trong cung đình, Ỷ Lan được tôn làm Linh Nhân Hoàng thái hậu, tham gia nhiếp chính và phò tá vua trẻ cùng sự giúp đỡ của các đại thần. Trong cuộc kháng chiến chống quân Tống (1075–1077), Linh Nhân Hoàng thái hậu đảm đương trọng trách nhiếp chính khi đất nước đứng trước một thử thách lớn. Trên cương vị ấy, bà góp phần duy trì sự ổn định của triều đình, bảo đảm hậu phương phục vụ kháng chiến. Thắng lợi năm 1077 là thành quả chung của quân dân Đại Việt, đồng thời ghi nhận vai trò của bà trong việc điều hành chính sự giữa thời chiến, thể hiện bản lĩnh chính trị và năng lực trị quốc của bà trước những biến động của đất nước.

Cũng trong giai đoạn này, triều Lý chú trọng phát triển giáo dục và tuyển chọn nhân tài phục vụ đất nước. Năm 1075, triều đình mở khoa thi Nho học đầu tiên, người đỗ đầu là Lê Văn Thịnh vào hầu vua học. Năm 1076, Quốc Tử Giám được thành lập, đặt nền móng cho hệ thống giáo dục, khoa cử Nho học của Đại Việt. Những sự kiện này diễn ra trong thời gian Ỷ Lan giữ vai trò quan trọng trong triều chính. Trên cương vị ấy, bà đã thể hiện trí tuệ và tầm nhìn sâu sắc khi không chỉ chú trọng ổn định triều chính mà còn quan tâm đến việc phát triển giáo dục, đào tạo nhân tài, nhận thức rõ đây là nền tảng để củng cố quốc gia và bảo đảm sự hưng thịnh lâu dài của triều đại.

Qua hai lần đảm đương trọng trách, bà Ỷ Lan đã thể hiện trí tuệ và bản lĩnh của một người phụ nữ có khả năng tham gia giải quyết những công việc quan trọng của quốc gia. Đây cũng là cơ sở để nhìn nhận bà như một hình mẫu tiêu biểu về trí tuệ của phụ nữ Việt Nam trong lịch sử.

Bên cạnh tài năng chính trị, Nguyên Phi Ỷ Lan còn được biết đến với sự quan tâm đến đời sống nhân dân. Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, năm 1103, bà cho lấy tiền trong kho Nội phủ để chuộc những người con gái nhà nghèo phải bán mình. Năm 1117, bà khuyên vua Lý Nhân Tông ban hành những quy định nghiêm khắc nhằm ngăn chặn việc trộm cắp, giết hại trâu bò phục vụ sản xuất nông nghiệp. Những việc làm ấy cho thấy sự quan tâm của bà đối với những người có hoàn cảnh khó khăn và sinh kế, đời sống của nhân dân.

Không chỉ thể hiện sự ảnh hưởng trong đời sống chính trị, Nguyên Phi Ỷ Lan còn có những đóng góp đối với đời sống văn hóa, tinh thần của xã hội Đại Việt. Bà là người sùng kính đạo Phật, quan tâm đến việc xây dựng chùa tháp và phát triển Phật giáo. “Đại Việt sử ký toàn thư” chép rằng: “Thái hậu dựng chùa thờ Phật, trước sau hơn trăm chùa”. Những cuộc trao đổi giữa bà với các vị thiền sư được ghi lại trong “Thiền uyển tập anh” cũng cho thấy sự am hiểu và quan tâm của bà đối với những vấn đề tư tưởng, triết lý đương thời.

Ngày nay, hình tượng Nguyên phi Ỷ Lan vẫn được lưu giữ trong chính sử, truyền thuyết, giai thoại và tại các di tích thờ phụng. Nhân dân nhiều nơi tôn kính bà với tên gọi thân thuộc “Bà Tấm”. Đền thờ Nguyên phi Ỷ Lan và chùa Bà Tấm tại Gia Lâm, Hà Nội là những địa điểm tiêu biểu lưu giữ hình tượng về cuộc đời và những đóng góp của bà.

Trải qua gần một thiên niên kỷ, Nguyên phi Ỷ Lan vẫn là một nhân vật đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Cuộc đời và sự nghiệp của bà không chỉ cho thấy trí tuệ, bản lĩnh của người phụ nữ trong xã hội quân chủ mà còn thể hiện tinh thần trách nhiệm đối với đất nước và dân tộc. Nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, câu chuyện về Nguyên phi Ỷ Lan tiếp tục gợi nhắc và tôn vinh những đóng góp của phụ nữ trong việc xây dựng, gìn giữ và phát triển các giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc. Đồng thời cho thấy sức sống lâu dài của hình tượng Nguyên phi Ỷ Lan trong văn hóa Việt Nam.

Trường Thành